با وجود تنوع گسترده نمک‌ها در بازار و تبلیغات فراوان درباره نمک‌های صورتی، آبی و دریایی، شواهد علمی نشان می‌دهد که عنصر اصلی همه آن‌ها سدیم است و تفاوت معناداری در تأمین نیاز بدن ندارند؛ آنچه اهمیت دارد، مصرف متعادل و استفاده از نمک تصفیه‌شده یددار برای حفظ سلامت عمومی است. 

نمک دریا

نمک حاصل از تبخیـر آب دریا، تصفیه نشده و حـاوی نانوپلاستیک­ها، فلزات سنگین مانند سرب و کادمیـوم، و شبه­فلز معروف، آرسنیک می­باشد. این ترکیبات، ریسک ابتـلا به التهاب و بیماریـهای مزمن از جمله سرطان را افـزایش می­دهند.

نمک‌های دریایی موجـود در بازار از نظر ترکیب شیمیایی بسیـار متفاوتند. اگر چه جزء اصلی همـه آنها سدیم کلراید است، اما احتمـالا برخی حـاوی ترکیبات دیگر ماننـد کلسیم، پتاسیم، منیزیم و سولفات نیز می باشند. با وجـود انواع مـواد معدنی و ناخـالصی های نمک دریا، طعـم و مزه این نوع نمـک در برندهای مختلف تفـاوت زیادی دارد.

نمک صورتی

نمک رشتـه کوه های هیمالیاست که از منطقـه ای در پاکستان استخـراج می شود و بعـلت ترکیبات خاص آن، ازجمله اکسیـد آهن، به رنگ صـورتی موجود است.

نمک صورتی، حاوی سـدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم و آهن بوده و مقـداری سرب، کادمیوم و سـایر فلزات سنگین را نیز دارد. این ادعا که نمک صورتی حاوی 84 نوع ماده معدنی است، حتی اگر درست باشد، بعلت بسیـار ناچیز بودن این مواد در نمک صورتی، تاثیـر چندانی بر تامین نیـاز روزانه افـراد ندارد و براحتی می توان ریزمغـذی های موردنیاز را از سـایر موادغذایی تامین کرد.

نمک آبی

یکی از کمیاب‌ترین نمک‌های جهان است و فقط در ایران و به‌ویژه در کوه‌های اطراف سمنان و در معادن نمک گرمسار یافت می‌شود. علت رنگ آبی آن، سیلویت یا کلریدپتاسیم موجود در آن است.

انواع دیگری از نمک سـدیم، ازجمله نمک خاکستری، دودی، نمـک سبز، بنفش و... نیز وجود دارند که تنهـا کمی با نمک های نامبرده تفاوت دارند و بعلـت ناخالصی های موجود، نام های متفـاوتی گرفته اند.

چرا نمک مصرف میکنیم؟

نمک یک چاشنـی بسیار پرطرفدار است که به اغلب غـذاها اضافه می شود تا طعم مطلـوب تری را بوجود آورد. سدیم، مـاده اصلی موجود در نمـک، نقش مهمی در تعـادل الکترولیت های بدن بعهده دارد و فـرقی نمیکند این سـدیم، از نمک معمولی تامین شود یا نمـک صورتی یا آبی. وقتی الکتـرولیت های بدن باهم در تعـادل باشند، فعالیـت های روزانه فرد با تعادل و بدون اختلال انجـام می شود. در این شرایط، عملکـرد ورزشی و سلامت عضلات تضمین میگردد.

محتـوای سدیم در نمک معمولی و سـایر نمکها تفاوتی ندارد و از نظـر تامین سدیم موردنیاز بدن، شـرایط یکسان است. بنابراین نمک صـورتی و آبی از حیث تمام مزایایی که برای آنها ذکر میشود، هیچگونه ارجحیتی بر نمک معمولی ندارند.

آیا نمک تصفیه شده، حاوی ترکیبات شیمیـایی مضر است؟

رطوبت موجـود در نمک دریا می تواند عمـر مفیـد آن را کاهش دهد. اگر در محیط مرطوب نگهـداری شود، نمک دریایی خـالص ممکن است کلـوخه یا سفت شود. هنگامی که نمک دریا تصفیـه میشود، علاوه بر حـذف فلزات سنگین، نمـک با مواد ضدچسبنـده یا ضدکلـوخه غنی شده و در نتیجـه، عمومـا ماندگاری طـولانی تری پیـدا می کند.

ازجمله مهمتـرین مواد ضدکلـوخه، می توان به ترکیب "سیلیکون دی اکسـاید" اشـاره کرد. این ماده در لیست مـواد ایمن (GRAS) مـورد تایید سـازمان غذا و دارو بوده و با دوز مشخـص، به نمک اضـافه می شود.

سیلیکون دی اکساید سـالهاست که مورد استفـاده در صنـایع غذایی و دارویی قرار می گیرد؛ ازجمـله موارد استفاده آن، می توان به جلوگیـری از کلوخه شدن مواد پودری ماننـد شکر و آرد، افزایش قوام و غلظت سـس ها و مایعات، کاهش کدورت و افـزایش شفافیت نوشیدنی ها، و جلـوگیری از چسبندگی ذرات پودری کپسـول ها و مکمـل های غذایی، اشـاره کرد.

در صنایع آرایشـی و بهداشتی نیز دی اکسید سیلیکون به‌عنوان غلیـظ‌ کننده در کرم‌ها، لوسیون‌ها و ژل‌ها عمل کرده و این ماده، به محصـولات آرایشی ظاهری مات می‌بخشد.

بنابراین، با اطمینـان می توان گفت سیلیکون دی اکساید، زمانی که در محـدوده ایمن مصرف شود، هیچ آسیبی برای سلامتی انسـان ندارد.

چه ضرورتی دارد که به نمک، ید اضـافه شود؟

از حدود 30 سـال پیش، عوارض کمبـود ید در جامعه ایران شدت گرفت. با بررسی های بعمل آمده، تصمیم بر اضـافه شدن ید به رژیم غذایی تمـام مردم شد و بدین منظور، نمک انتخاب گردید. تفاوتی ندارد که نمک از چه منبعی تامیـن شود؛ تا قبل از غنی سازی، فاقد ید است. ید با کمک به تولیـد هورمون های تیروئیدی، جلوگیری از سقـط های خودبخودی یا نقص جنیـن و نیز با بهبـود رشد و نمو کودکان، به کمک سـلامتی مردم جامعه آمد.

برخی شایعات درمورد نمکها:

1.نمک صورتی سالم تر از نمک تصفیه شده است.

نمک صورتی حاوی فلزات سنگین مانند سرب، جیوه، آرسنیک و کادمیوم بوده که مصرف طولانی مدت آن، سبب تجمـع این فلزات در بدن و بروز بیمـاری های مزمن می شود.

2.نمک صورتی جزئی از رژیم غذایی مدیترانه ای است و باعث افـزایش طول عمر انسان می شود.

این مورد کاملا اشتباه بوده و در رژیم غذایی مدیترانه ای، هرگز درمورد نوع نمک مصـرفی صحبتی نشده است.

3.نمک صورتی حاوی 84 ماده معـدنی کمیاب است و چون تصفیه نمی¬شود، موادمعدنی بیشتری در خود دارد.

تصفیه نمک، جهت از بین بردن ناخالصی ها، فلزات سنگین و هرگونه آلودگی شیمیـایی موجود در آن بوده و قـرار نیست بدن ما برای تامین موادمعدنی موردنیاز خود، به نمک متکی باشد.

4.چون نمک های غیرتصفیه ارزش بالاتری دارند، قیمت شـان نیز بیشتر است.

متاسفانه چندین سال است که افراد سودجو با تبلیغ و معرفی نمک های غیرتصفیه، راهی برای کسب درآمد خود پیدا کرده اند. راهی که با به خطر افتادن سلامتی مردم سروکار دارد. الزاما هر محصول گران قیمت، ارزش و کیفیت بالاتری ندارد.

5.نمک صورتی به فرایند سم زدایی طبیعی و حذف باکتـری ها از بدن کمک می کند.

نمک صورتی خودش آلودگی هایی دارد که نیازمنـد تصفیه شدن است؛ بنابراین هرگز نمی توان با مصـرف خوراکی آن، بدن را از سمـوم پاک کرد.

نکته مهم: توجه به این موضوع ضروری است که عنصر اصلی همه نمک ها، صورتی، آبی یا سفید، سـدیم است که عدم رعایت مقدار مناسب مصرف، باعث پرفشاری خون میشود. تاکنون هیـچ مطالعه علمی ثابت نکرده که مصرف نمک غیـرتصفیه، به جای نمک های تصفیـه شده یددار، بیشتر بتواند به سـلامتی بدن کمک کند.

نمک پتاسیم یا نمک کم سدیم

این نمک، یا حاوی پتاسیم کلراید بصورت خالص است، یا ترکیبی از پتاسیم کلراید و کمی سدیم کلراید. ازنظر طعم، کمی تلخ تر از نمک سدیم کلراید است. بیشتر در صنـایع کشاورزی و در جهت تولیـد کودهای شیمیایی بکار می¬رود.

این نمک، یک ترکیب معـدنی است که از دریا یا سنگ نمک حـاوی پتاسیم کلراید استخـراج می شود. اگرچه ادعـا می شود که نمک پتاسیم بعلت اینکه میزان سـدیم کمتری دارد، به کنتـرل فشارخون و سلامت قلـب کمک می کند؛ اما تاکنون هیچـگونه شواهد علمی، از این موضـوع پشتیبانی نکرده اند.

تجویز نمک پتاسیم کلراید در شرایط زیر مطلقـا ممنوع است:

.1 نارسـایی کلیوی، بعلت کاهش دفع پتاسیم.

2. نقص در ترشـح هورمون آلدوسترون، بعلت کاهش دفع ادراری پتـاسیم.

3. مصرف برخی داروها، مانند آمیلـوراید و اسپیرونولاکتون، بعلت تشـدید احتباس پتاسیم در بدن (هایپرکالمی).

4. نقص در ترشح هـورمون انسولین، بعلت آزادسازی پتاسیم به خون.

5. فعالیت بدنی شـدید، بعلت افزایش ورود پتاسیم به خون.

6. هر شرایطی که با تجزیه بی رویه سلول های بدن همراه باشد، بعلت افـزایش ورود پتاسیم به خون.

افـراد در تمام موارد مذکور، احتمالا با سطـح بالاتری از پتاسیم در خون مواجهنـد و دریافت نمـک پتاسیم کلـراید، خطرات هایپـرکالمی را در آنهـا افزایش می دهد.

اگرچه دریافت پتـاسیم به میـزان کافی، با سلامتـی ارگان های بدن ازجملـه قلب، اعصاب، عضله و... ارتبـاط مستقیم دارد؛ اضـافه دریافت پتاسیم نیز با برهم زدن تعـادل الکترولیتی بدن، با عـوارضی همراه است؛ بنابراین بطـور کلی، جایگزینی نمک پتاسیم با نمک سدیم، مگر در مـوارد خاص، چنـدان توصیه نمی شود.

فاطمه طاهری کارشناس تغذیه بیمارستان اعصاب و روان استاد محرری